Ozon Deliğinin Keşfinden Montreal Protokolüne

 

 

 

Antarktika Ozon Deliğinin Keşfi

Ozon tabakası, insanları ve çevreyi güneşten gelen zararlı ultraviyole radyasyon seviyelerinden korur. Ozon tabakasını incelten maddeler (ODS) olarak adlandırılan kimyasallar, daha önce kontrolsüz bir şekilde atmosfere salınarak stratosferik ozon tabakasına zarar verir. Mayıs 1985'te Nature dergisinde yayınlanan bir raporda, İngiliz Antarktika Araştırma Kurumu (BAS) bilim insanları Joe Farman, Brian Gardiner ve Jonathan Shanklin, Antarktika üzerinde büyük ozon kayıplarını gözlemlediklerini açıkladılar. BAS'ın Antarktika ozon deliğini keşfetmesi, dünya çapında ozon tabakasının potansiyel olarak tehlikeli incelmesi konusunda erken bir uyarı sağladı.

Viyana Konvansiyonu, Montreal Protokolü'ne Giden Yol

Teknoloji ilerledikçe, bilimsel çalışmalar ozon tabakasının incelmesi sorununu ve etkilerini ortaya koydu. Yıllardır süren çalışmalar yürütülüyor. 1985 yılında, bu duruma yanıt olarak Ozon Tabakasının Korunmasına İlişkin Viyana Sözleşmesi oluşturuldu. Viyana Sözleşmesi, ilgili tüm ülkeler tarafından imzalanan ilk sözleşme olma özelliğini taşıyor; 1988'de yürürlüğe girdi ve 2009'da evrensel olarak onaylandı.
Sözleşme, insan faaliyetlerinin ozon tabakası üzerindeki etkileri hakkında bilgi alışverişi yoluyla ülkeler arasında işbirliğini teşvik etmeyi amaçlıyordu. Ancak sözleşme yasal olarak bağlayıcı olmadığı için, Viyana Sözleşmesi ülkeleri ozon tabakasını korumak için kontrol önlemleri almaya zorlamamaktadır. Bu sorunu ele almak için 1987'de Montreal Protokolü devreye girdi.

Montreal Protokolü nedir?

Montreal Protokolü 1987'de imzalanmış ve 1989'da yürürlüğe girmiştir. Başlangıçta 46 ülke tarafından imzalanan anlaşmanın şu anda yaklaşık 200 imzacısı bulunmaktadır. Ozon Tabakasını Tahrip Eden Maddeler Hakkındaki Montreal Protokolü, Dünya'nın ozon tabakasını tahrip eden kimyasalların aşamalı olarak ortadan kaldırılması yoluyla korumayı amaçlayan küresel bir anlaşmadır. Montreal Protokolü, ozon tabakasını tahrip eden maddeler (ODS) olarak adlandırılan yaklaşık 100 insan yapımı kimyasalın üretimini ve tüketimini düzenleyen evrensel bir anlaşmadır.

Montreal Protokolü ne diyor?

Montreal Protokolü, farklı ODS'lerin tüketimini ve üretimini kademeli olarak, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler (bundan böyle "Madde 5 ülkeleri" olarak anılacaktır) için farklı zaman çizelgeleriyle azaltmaktadır. Bu anlaşma uyarınca, tüm tarafların farklı ODS gruplarının aşamalı olarak ortadan kaldırılması, ODS ticaretinin kontrolü, yıllık veri raporlaması, ODS ithalat ve ihracatını kontrol etmek için ulusal lisanslama sistemleri ve diğer konularla ilgili belirli sorumlulukları vardır. Gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerin eşit ancak farklılaştırılmış sorumlulukları vardır, ancak en önemlisi, her iki ülke grubunun da bağlayıcı, zaman hedefli ve ölçülebilir taahhütleri bulunmaktadır.

Montreal Protokolü kapsamında kontrol edilen maddeler

Ek A (CFC'ler, halonlar)
Ek B (diğer tamamen halojenlenmiş CFC'ler, karbon tetraklorür, metil kloroform)
Ek C (HCFC'ler)
Ek E (metil bromür)
Ek F (HFC'ler)

Montreal Protokolü, BM Çevre Programı Ozon Sekreterliği tarafından desteklenmektedir.

Anlaşma, yeni bilimsel, teknik ve ekonomik gelişmeler ışığında zaman içinde evrim geçirmekte ve sürekli olarak değiştirilip düzenlenmektedir. Taraflar Toplantısı, anlaşmanın yönetim organıdır ve teknik destek, yıllık olarak toplanan Açık Uçlu Çalışma Grubu tarafından sağlanmaktadır. Taraflara, Kenya'nın Nairobi kentindeki BM Çevre Programı genel merkezinde bulunan Ozon Sekreterliği yardımcı olmaktadır.